فرزند نامشروع به علت نداشتن نسبت شرعی، از برخی حقوق موجود در جامعه برخوردار نخواهد شد.
احکام فرزند نامشروع
1-فرزند حاصل از زنا، فرزند پدر و مادر عمل زنا نبوده، به همین دلیل از پدر و مادر خود ارث نمیبرد و پدر و مادر او نیز، از وی ارث نخواهند برد.
2- اگر ولدالزنا ازدواج نماید، بنابر احکام منوط بر ارث، همسر و فرزندان او از وی ارث میبرند.
3- در صورتی که پدر و مادر او سید باشند، اشخاص غیر هاشمی نمیتوانند به او زکات بدهند. اما زکات اشخاص هاشمی را میتوان به او تادیه داد.
4-فرزند حاصل از رابطه نامشروع نمیتواند در آینده مرجع تقلید و یا امام جماعت گردد.
حقوق فرزند نامشروع در ایران
منظور از حقوق فرزند نامشروع در ایران ارث، اخذ شناسنامه، حضانت و نفقه فرزند نامشروع است.
1- ارث فرزند نامشروع
با توجه به احکام فقهی و قانون، از جمله موانع ارث بردن، ولادت زنا است. بنابر ماده ۸۸۴ قانون مدنی، چنانچه فرزندی ولدالزنا باشد از پدر و مادر خود و اقوام آنها ارث نخواهد برد. محرومیت فرزند نامشروع از ارث به این علت است که زنا مانع از تشکیل نَسَب شرعی و قانونی شده و از این جهت حکم قانونی فرزند متولد از زنا متفاوت از فرزند قانونی است.
الف-ارث والدین فرزند زنا
شیوه قسمبندی ارث مادر و پدر چنین فرزندی به این صورت است که ترکه آنها بین دیگر نزدیکان آنها، حال نسبی باشد یا سببی، تقسیم خواهد شد.
ب-شروط لازم جهت ارث بردن فرزند نامشروع
اشاره کردیم، ارث به فرزند نامشروع تعلق نخواهد گرفت. اما در ادامه ماده ۸۸۴ قانون مدنی، شرایطی اتخاذ گردیده است که به هنگام وجود آن شرایط، فرزند متولد شده از رابطه نامشروع هم خواهد توانست ارث ببرد. بنابر این ماده؛ولدالزنا از پدر و مادر و اقوام ارث نمیبرد؛ لکن اگر حرمت رابطهای که طفل ثمره آن است نسبت به یکی از ابوین ثابت و نسبت به دیگری به واسطه اکراه یا شبهه زنا نباشد، طفل فقط از یک طرف و اقوام او ارث میبرد و بالعکس.
از این جهت، شروط لازم جهت ارث بردن فرزند نامشروع، عبارت است از؛
هنگامی که مرتکب عمل زنا در زمان ارتکاب در اشتباه به سر برد و علم نداشته باشد که عمل صورت گرفته ممنوع است. در این حالت، زنا صورت نخواهد گرفت و طفل بدنیا آمده از این رابطه میان زن و مرد، ولد به شبهه، نام میگیرد. در چنینشرایطی، فرزند با فردی که در شبهه یا اشتباه بوده، نسبت مجاز و قانونی خواهد داشت و از او ارث خواهد برد.حال اگر مرد و زن هر دو در اشتباه به سر برند، فعل ارتکابی در برابر هیچیک از آنها زنا نخواهد بود و فرزند به دنیا آمده، دارای نسب مجاز و قانونی با هر دوی آنها است.
2- اخذ شناسنامه برای فرزند نامشروع
اخذ و درخواست جهت دریافت شناسنامه برای فرزند نامشروع مسئولیت و وظیفهپدر است.در صورتی که ازدواج از سوی پدر و مادر طفل ثبت نگردیده باشد، اعلام تولد فرزند باید از سوی پدر و مادر او انجام شود. چنانچه رجوع و حاضر شدن هر یک از دو والدین و توافق میان آنها در اعلام تولد کودک صورت نگیرد، با رجوع هر یک از آنها این عمل واقع میشود و اسم کوچک او صادر میگردد.اگر مادر طفل حضور به عمل آورد، نام خانوادگی او به فرزند اختصاص داده میشود و در صورتی که پدر طفل حضور یابد، نام خانوادگی او بر روی کودک گذارده میشود.ممکن است والدین طفل نامشروع معین نباشد، در این هنگام است که شناسنامه کودک با مشخصههای فرضی برای او صادر خواهد شد.
اسناد و مدارک لازم به جهت شناسایی فرزند نامشروع:1- شاهد 2- شناسنامه 3- کارت ملی 4- رجوع به پزشکی قانونیمدارک نام برده شده از جمله مدارکی هستند که جهت اثبات و شناسایی این امر مورد نیاز است.
3- حضانت فرزند نامشروع
با توجه به ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی؛حضانت فرزند هم حق والدین است و هم تکلیف آنها. بدین معنی که آنها نمیتوانند از به انجام رسانیدن آن سر باز زنند و یا آن را به افراد دیگر انتقال دهند. حتی پدر و مادر طفل در این مورد حق درخواست اجرت در برابر پذیرش نگاهداری از فرزند خود را نخواهند داشت. قبول این مسئولیت در اولین مرحله بر عهده پدر طفل خواهد بود.بنابر ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی؛نگاهداری و حضانت طفل به دنیا آمده از طریق رابطه نامشروع (چه دختر باشد و چه پسر)، تا سن هفت سالگی بر عهده مادر وی است.براساس همین ماده، نگاهداری و حضانت فرزند به دنیا آمده به طریق رابطه نامشروع، بعد از رسیدن او به سن هفت سالگی، با عنایت به نظر دادگاه و براساس مصلحت طفل مشخص میشود.از سویی دیگر، با توجه به ماده ۱۱۷۲ قانون مدنی؛نه مادر طفل و نه پدر طفل طی مدت زمانی که نگهداری طفل به دنیا آمده از طریق رابطه نامشروع بر عهده آنها است، حق اجتناب نمودن و کوتاهی در امر حضانت او را نخواهد داشت.بر اساس مطالب ذکر شده، نگاهداری از فرزند به دنیا آمده به طریق رابطه نامشروع بر عهده والدین اوست. گرچه رابطه نَسَب شرعی و قانونی بین این فرزند و پدر و مادر عرفی او موجود نیست. اما به دلیل آنکه والدین به طریق رابطه نامشروع موجب به دنیا آمدن فرزند شدهاند، وظایف حضانت او به جهت تسبیب را بر عهده خواهند داشت.
4- نفقه فرزند نامشروع
پرداخت نفقه فرزند از جمله وظایف مالی است که از سوی قانون بر عهده پدر نهاده شده است. مطابق ماده ۱۹۹۹ قانون مدنی، تامین و تادیه نفقه فرزندان بر عهده پدر آنهاست. حال چنانچه پدر فوت نموده باشد و یا توانایی پرداخت نفقه را نداشته باشد، پرداخت آن بر عهده جد پدری خواهد بود.اگر جد پدری نیز در قید حیات نباشد و یا توانایی پرداخت نفقه را نداشته باشد، تامین نفقه فرزندان بر عهده مادر آنها خواهد بود. در نهایت چنانچه مادر فرزندان هم توانایی پرداخت نمودن نفقه را نداشته باشد، این وظیفه بر اجداد مادری موکول خواهد شد.پرداخت نفقه فرزند نامشروع، به لحاظ شرع واجب بوده و از دیدگاه قانون ضروری است. بنابراین در صورتی که یک فرزند نامشروع دارای شناسنامه باشد و پدر او معین باشد، پدر مکلف است نفقه او را تادیه نماید.و چنانچه ثابت شود که فرزند متولد شده حاصل از رابطه نامشروع است، پدر او موظف خواهد بود برای او شناسنامه بگیرد و نفقه وی را بپردازد.